اخذ مالياتها و تعهدات و سوء استفاده‌ها و بيدادگريهاى گيرندگان ماليات دارد ميدهد . مطالب بيشمارى كه محمّد نخجوانى توضيح داده شهادت ميدهند كه در دورهء حيات وى تحصيلداران خراجات ، ماليات‌ها را طبق دلخواه خود اخذ ميكردند و تحت بهانه‌هاى گوناگون بر ميزان آنها چند بار بيشتر از آنچه معمولا ديوان‌ها تعيين كرده بودند ميافزودند ، و در اين امر بهر نوع سوء استفاده و خواستهاى غير قانونى ، فشار و غارت دست ميزدند . نبودن نظارت شديد در دوران فرمانروائى چوپانيان ، رواج وسيع رشوه‌خوارى ، فريب قشرهاى وسيع اهالى از طرف صاحب‌منصبان و كارمندان ادارات مالى ، دستگاه قضائى ، فئودالهاى كوچ‌نشين و نيمه كوچ‌نشين ، امرا و ديگر كارمندان ذينفع حكومت و در بعضى موارد حتى فئودالهاى محلى ، وضعيت اقتصاديات حضرى و ماليات‌دهندگان وخامت بيشترى يافت و براى ورشكستگى و تفرقه اهالى زحمتكش هر نوع شرايطى بوجود آورد . « 1 » مطالبى كه محمّد نخجوانى به شكل نامه‌ها و جواب آنها و نيز به صورت فصول جداگانه نگاشته ، منظرهء رقت‌انگيز كشاورزى ، صنعت ، تجارت ، دادرسى و بطور كلّى امور قضائى و رشته‌هاى ديگر اقتصاديات شهرى و در مواردى حتى كوچ‌نشينى با وضوح تمام نشان ميدهد . از اين مطالب معلوم مىشود كه درجهء استثمار طبقه توليدكننده بحدّ

--> ( 1 ) - محمّد نخجوانى ، كتاب فوق الذكر ، جلد 2 ، ص 138 .